شده به كار مىرود : نشان دادن حق ، ايجاد هدايت و پاداش دادن . ] دو معناى نخست [ اضلال ] از خداوند منتفى است ، [ چون قبيح‌اند و خداوند قبيح انجام نمىدهد . ] شرح : اضلال در سه معنا به كار مىرود : 1 - اشاره به خلاف حق و مشتبه ساختن حق با باطل ، چنان‌كه مىگويى : « اضلّنى فلان عن الطريق ؛ فلانى مرا از راه گمراه ساخت . » هنگامى كه او راه ديگرى را [ جز آن راه كه شخص را به مقصدش مىرساند ] به او نشان دهد و چنان وانمود سازد كه اين همان راه مورد نظر است . 2 - ايجاد گمراهى در انسان ، مانند ايجاد نادانى در او ، به گونه‌اى كه او به باطل معتقد گردد . 3 - هلاك و باطل ساختن ، چنان‌كه خداى متعال مىفرمايد : « هرگز اعمال ايشان را باطل و ناچيز نمىسازد . » هدايت نيز بر سه معنا ، در برابر سه معناى ياد شده ، اطلاق مىگردد : 1 - قرار دادن دلالت و نشانه بر حق ، چنان‌كه مىگويى ، « هدانى الى الطريق ؛ راه را به من نماياند . » 2 - ايجاد هدايت در انسان تا به شىء همان‌گونه كه هست ، معتقد شود . 3 - پاداش دادن ، مانند اين سخن خداوند ؛ « به زودى به آنان پاداش خواهد داد . » دو معناى نخست اضلال ، يعنى نشان دادن خلاف حق و ايجاد ضلالت [ و عقيدهء باطل ] ، از خداوند نفى مىشود ، چراكه آن دو كار قبيح‌اند و خداوند از انجام فعل قبيح منزّه و مبرّاست . و اما دربارهء هدايت بايد گفت : خداى متعال دلالت و نشانهء برحق قرار داده [ معناى نخست ] ، و هدايت ضرورى را در عقلا ايجاد نموده است [ كه همان نيروى انديشه و معرفت فطرى است كه انسان را به حقيقت مىرساند ( معناى دوم ) ] ، اما ايمان را در آنان ايجاد نكرده است ، زيرا آنان را به ايمان آوردن مكلف ساخته است و در برابر آن به ايشان پاداش مىدهد . [ معناى سوم . ] پس همهء معانى هدايت دربارهء خداوند صادق است جز ايجاد چيزى كه مردم را به آن مكلف ساخته است ، [ كه